Kradzież zdjęć w sieci czy prawo cytatu jak portale łamią zasady praw autorskich

Mariusz Szewczuk

4 sie

3 minut(y) czytania

Codziennie na wielu portalach internetowych pojawiają się artykuły zilustrowane zdjęciami pobranymi z różnych źródeł, takich jak Instagram, Facebook, X (dawniej Twitter), prywatne blogi czy serwisy rezerwacyjne typu Booking.com. Pod wieloma z tych zdjęć widnieje podpis „Źródło: Instagram/Jan Kowalski (fot. cytat)” lub „Źródło: Booking.com (fot. cytat)”. Dla wydawców dopisek „cytat” ma być magiczną formułą, która zwalnia ich z obowiązku uzyskania zgody autora i zapłaty za wykorzystanie zdjęcia. Czy jednak takie działanie jest zgodne z prawem? Społeczność fotografów i twórców nie ma wątpliwości, że to nadużycie.

Skąd wziął się proceder „cytowania” zdjęć?

W dobie walki o klikalność i błyskawiczne publikowanie newsów portale potrzebują wyrazistych grafik, które przyciągną uwagę czytelników. Kupowanie zdjęć z agencji lub licencjonowanie ich bezpośrednio od autorów generuje koszty i wymaga czasu. Najprostsze rozwiązanie to pobranie zdjęć z internetu, często bez zgody twórców.

Aby uniknąć zarzutów naruszenia praw autorskich, redakcje stosują pewną strategię:

Pobierają zdjęcie i umieszczają je na swoim serwerze.
Dodają informację o autorze lub platformie źródłowej.
Dopisują klauzulę „na prawach cytatu”.

Z punktu widzenia prawa takie działanie w większości przypadków stanowi bezprawne rozpowszechnianie utworu. Dopisek „cytat” nie jest czarodziejską różdżką, która legalizuje kradzież zdjęć.

Prawo autorskie a prawo cytatu – kiedy można legalnie użyć zdjęcia?

Polskie prawo autorskie, a dokładniej art. 29 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dopuszcza tzw. dozwolony użytek w postaci prawa cytatu. Pozwala ono na wykorzystanie cudzego utworu bez zgody autora i bez wypłaty wynagrodzenia, ale tylko w ściśle określonych celach:

Wyjaśnianie lub analiza krytyczna – zdjęcie musi być przedmiotem omówienia w tekście, np. recenzja wystawy, analiza techniki fotograficznej.
Nauczanie – zdjęcie służy celom edukacyjnym, np. w materiałach dydaktycznych.
Informacja o aktualnych wydarzeniach – zdjęcie może być użyte w relacji z wydarzenia, ale tylko w zakresie uzasadnionym celem informacji.

Prawo cytatu wymaga, by wykorzystanie zdjęcia było uzasadnione, a sam cytat miał charakter pomocniczy wobec tekstu. Nie można więc kopiować zdjęć jako ilustracji do artykułów, które nie odnoszą się bezpośrednio do samego zdjęcia lub jego autora.

Przykłady nadużyć i ich konsekwencje

Wielu wydawców stosuje „cytat” jako pretekst do bezprawnego używania zdjęć. Przykładowo:

Portal plotkarski publikuje zdjęcie celebryty z Instagrama z dopiskiem „fot. cytat”, mimo że zdjęcie nie jest omawiane ani analizowane.
Serwis informacyjny używa zdjęcia z Booking.com do zilustrowania artykułu o turystyce, nie odnosząc się do samego zdjęcia ani jego autora.

Takie działania naruszają prawa autorskie i mogą skutkować:

Wezwaniami do zaprzestania naruszeń.
Roszczeniami finansowymi od autorów zdjęć.
Utratą wiarygodności i zaufania czytelników.

Jak portale mogą legalnie korzystać ze zdjęć?

Aby uniknąć problemów prawnych, portale powinny:

Kupować licencje na zdjęcia od agencji lub bezpośrednio od autorów.
Korzystać z banków zdjęć oferujących darmowe lub płatne zdjęcia na jasnych warunkach licencyjnych.
Wykorzystywać zdjęcia na podstawie zgody autora, uzyskując ją na piśmie.
Stosować prawo cytatu tylko wtedy, gdy zdjęcie jest rzeczywiście cytatem, czyli jest omawiane lub analizowane w tekście.

Co mogą zrobić twórcy zdjęć?

Fotografowie i twórcy mają kilka możliwości ochrony swoich praw:

Monitorować internet i reagować na naruszenia poprzez wysyłanie wezwań do usunięcia zdjęć.
Korzystać z narzędzi do śledzenia wykorzystania zdjęć w sieci.
Zgłaszać naruszenia do platform hostingowych i serwisów internetowych.
W razie potrzeby dochodzić swoich praw na drodze sądowej.

Podsumowanie

Dopisek „fot. cytat” pod zdjęciem nie zwalnia portali z obowiązku przestrzegania prawa autorskiego. Prawo cytatu ma swoje jasno określone granice i nie pozwala na swobodne kopiowanie zdjęć w celach ilustracyjnych bez zgody autora. Wydawcy powinni szanować prawa twórców i korzystać z legalnych źródeł zdjęć lub uzyskiwać odpowiednie licencje. Twórcy natomiast powinni aktywnie chronić swoje prawa i reagować na naruszenia.

Szanując prawa autorskie, wspieramy uczciwość i rozwój kultury cyfrowej, a także chronimy własną twórczość przed nielegalnym wykorzystaniem. Jeśli jesteś twórcą lub wydawcą, warto znać granice prawa cytatu i działać zgodnie z obowiązującymi przepisami.